Tampilkan postingan dengan label basajawa. Tampilkan semua postingan
Tampilkan postingan dengan label basajawa. Tampilkan semua postingan

Rabu, 29 Oktober 2025

Tepa Selira

Tepa Selira: Etika Sosial Jawa Kang Ngrumat Harmon

🌺 Pambuka

Pepatah sepuh ngendika: “Tepa selira luwih becik tinimbang sak wulune emas.”
Tegese, wong sing bisa ngrasakake wong liya luwih aji tinimbang bandha. Ing filsafat Jawa, tepa selira dudu mung sopan santun, nanging prinsip sosial, politik, lan spiritual kang dadi pondasi harmoni bebrayan. Wong Jawa yakin, tanpa tepa selira, urip mung bakal dadi rebutan kepentingan pribadi sing ngrusak kerukunan.

🌿 1. Definisi lan Filosofi Tepa Selira

Tepa = tata, ukuran.

Selira = aku, awak pribadi.

Tepa Selira = ngukur awake dhewe nganggo ukuran wong liya.

Filsafat dasar: “Aja nglakoni marang liyan sing kowe ora kepengin dilakoni marang awakmu.”

Ing Serat Wulangreh (PB IV) ana pepeling:
“… aja dumeh, aja kumawani, tepa-tepa ngukur dhiri, ngukur liyan, supaya rukun lan rahayu.”
Iki nuduhaké yèn tepa selira minangka inti etika sosial Jawa: ngendhalèkaké ego kanggo njaga harmoni.

🧭 2. Akar Historis lan Budaya

Ing struktur masyarakat Jawa tradisional, harmoni dadi nilai utama. Konflik dihindari, lan penyelesaiannya luwih milih jalan alus tinimbang konfrontasi langsung.

Tepa selira dadi mekanisme sosial tanpa tulisan, nanging luwih kuwat tinimbang hukum formal, amarga diatur dening rasa isin, sungkan, lan ewuh-pakewuh.

Ing jaman keraton, pranatan iki katon cetha ing basa krama lan tata krama kraton, sing banjur mlebu menyang masyarakat desa.

⚖️ 3. Peran Tepa Selira ing Tatanan Sosial

a. Bahasa lan Unggah-ungguh

Basa Jawa nduwèni tingkat: ngoko, madya, krama, krama inggil.

Nggunakake basa sing pas dadi bentuk tepa selira: ngajeni wong tuwa, nganggep kanca, utawa nyungkemi pangkat wong liya.

Yen wong nganggo basa ora trep, dianggep ora tepa selira, lan bisa ngrusak hubungan sosial.

b. Gotong Royong lan Sambatan

Nalika ana wong gawe omah utawa hajatan, kabeh tetangga melu.

Sing ora melu bakal dianggep ora tepa selira: mung mikir awake dhewe, ora mikir bebrayan.

c. Slametan lan Ritual Sosial

Slametan dadi pranata integrasi sosial.

Kabeh warga diundang, supaya ora ana sing rumangsa “ditinggal”. Iki salah siji praktik tepa selira paling konkret.

d. Etika Bebrayan

Wong Jawa luwih milih ngendhaleni rasa nesu tinimbang nuduhaké konflik.

Basa alus, guyonan sindiran, utawa meneng dadi strategi tepa selira supaya ora ngrusak kerukunan.

🌸 4. Dimensi Psikologis

Tepa selira nglairaké sungkan, isin, lan ewuh-pakewuh.

Iki ora mung sifat negatif, nanging cara Jawa ngontrol ego pribadi supaya ora ngrusak harmoni.

Wong sing ora nduwé tepa selira asring dianggep “ora njawani”, tegese ora nduwé rasa pantes minangka wong Jawa sejati.

🕯️ 5. Dimensi Spiritual

Ing kawruh Kejawèn, tepa selira iku tirakat batin: ngempet karep lan ego demi keseimbangan jagad cilik (manungsa) lan jagad gedhé (alam & Gusti).

Wong sing nglarani wong liya, sejatiné ngregedhi atiné dhewe lan bakal adoh saka pepadhangé Gusti.

Pepeling Serat Centhini: “Wong urip kudu bisa ngrasakake sedhih lan bungahé liyan, amarga kabeh dumadi saka sumber kang siji.”

Tegese: tepa selira nyambung karo konsep manunggaling kawula Gusti – harmoni sosial minangka bagian saka harmoni kosmis.

📚 6. Riset Antropologis

Clifford Geertz (1960): Tepa Selira minangka “kontrol sosial non-formal” sing njaga masyarakat Jawa supaya tetep rukun.

Hildred Geertz (1961): Ing kulawarga Jawa, hubungan antar generasi dikontrol nganggo tepa selira, liwat basa, tata krama, lan rasa sungkan.

Koentjaraningrat (1985): Tepa Selira dadi inti etika Jawa, sing digandhengaké karo konsep rukun lan nrima. Iki sing nggawe wong Jawa luwih milih kompromi tinimbang konfrontasi.

🌞 Pungkasan

Tepa Selira iku inti etika sosial Jawa, sing maknané:

Nglatih rasa: ngerti lan ngrasakake wong liya.

Nglatih batin: ngendhalékaké karep pribadi.

Ngikat sosial: njaga harmoni lan gotong royong.

Ngajeni spiritual: selaras karo Gusti lan jagad.

“Wong Jawa sejati iku dudu sing paling banter swarane, nanging sing paling alus rasane. Wong sing bisa tepa selira, uripe bakal tentrem, bebrayane bakal rukun, lan jiwane bakal nyawiji karo pepadhang.”

#ilmurasa #ilmujawa #ilmuleluhur

Senin, 20 Oktober 2025

Dasanama

Dasanama

Dasanama adalah persamaan istilah suatu kata dalam bahasa Jawa yang memiliki makna sama atau hampir serupa.

Janaka    : Arjuna, Premadi, Margana, Pamadya, Dananjya, Mintaraga, Ciptahening, Prabu Kariti, Kendhitatnala, Palguna, Kombang Ali-Ali, lamprong, Endra Putra, Endra Tanaya, Wijanarka.

Werkudara    :Bima, Bratasena, Wijasena, Bayu Suta, Bayu Putra, Arya Panenggak, Jagal Bilawa.

Puntadewa    :Yudhistira, Wijakangka, Gunatali, Krama, Ajata Satru. 

Kresna    :Nayarana, Padmanaba, Wresniwira, Ari Murti, Wisnu Murti, Wasu Dewa Putra, Narasinga.

Anoman    :Anjani Putra, Kapiwara, Rewandapingul, Wanara Seta, Senggana, Rama Handayapati.

Duryudana    :Kurupati, Suyudana, Dastradmaja, Gendari Suta, Jakapitana, Tri Panangsah, Pambangun Kuru, Kurendra Pati. 

Semar    :Ismaya, Badranaya, Nayantaka, Sukma Sejati, Sukma Ekalaya.

Bathara Guru    :Girinata, Sang Hyang Jagad Nata, Pukulan Pramesthi, Ciwa Maha Dewa.

Kuning    : Jenar, kaporanta, pita

Lanang     : Jaler, jalu, priya, purusa, kakung

Langit    : Boma, bomantara, akasa, antariksa, wiyat, wiyati, cakrawala, gagana, widik-widik, byoma, antarariya

Lintang    : Kartika, sasa, sudama, tranggana, wintang

Macan    :Mong, sardula, singa

Mangan    :Boga, bukti, dhahar, madhang, nadhah, nedha

Manuk    :Kaga, kukila, paksi, peksi

Manungsa    :Jalma, jana, janma, manus, nara, wong

Mata    :Aksi, eksi, mripat, pandulu, netra, soca

Mayit    :Bangke, jisim, kunarpa, kuwanda, wangke, sawa

Buta    :Asura, danuja, diyu, ditya, denawa, yaksa, kelana, raseksa, wil

Dalan    :Marga, sopana, ênu, lêbuh, lurung, yana, hawan

Dewa    :Absara, dewata, bathara, jawata, amara, rêsi-gana, hyang, widadara, nasa, sura

Gajah    :Asti, dirada, èsthi, dwipangga, liman, dipa, diradha

Gawe    :Makarya, ambangun, karya, kardi, karti, yasa

Geni    :Agni, api, dahana, brama, pawaka, siking, guna, puyika, latu, puya

Getih    :Ludira, rah, rudhira

Gunung    :Aldaka, ancala, ardi, bukita, giri, meru, parwata, prabata, redi, wukir

Ibu    :Biyang, biyung, indhung, puyengan, rena, wibi

Ireng    :Cemeng, langking, kresna, jlitheng

Abang    :Abrit, mbranang, dadu, jingga, merah, rekta

Alas    :Wana, bana, tarataban, girang, lirang, utan, baga, wulusan, wêlahan, wanawasa, wanadri, jênggala, kênana

Anak    :Suta, putra, sunu, yoga, siwi, wêka, tanaya, atmaja, siwaya, ja, patut, banu

Angin    :Riwut, bajra, sindhung, anila, bayu, aliwawar, tata, barat, samirana, wirayang

Ati    :Driya, galuh, kalbu, nala, panggalih, prana, tyas,

Awak    :Angga, badan, raga.

Banyu    :Her, warih, ranu, sindu, tirta, we, jala.

Bapak    :Rama, sudarma, sudarmi, yasadarma, yayah

Bledheg    :gludhug, grah, guntur, gumita, pater, thathit Bajra, erawati, gelap,

Bumi    :Bawana, buwana, bantala, basundra, jagad, kisma, mandhala, pratiwi, pratala.

Iwak    :Mina, jita, matswa, oti, wiyangga, mira, maswa

Jaran    :Swa, aswa, turangga, wajik, undhakan, kalangkya

Jeneng    :Bisikan, parab, juluk, têngran, sêbut, wêwangi, asma, sambat, têngêran

Kali    :Bangawan, lepen, loh,narmada 

Kanca    :Kanthi, rowang, rewang, graya, pasaya

Kayu    :Kadi, kadya, lir, mimba, pendeh, pindha, yayah

Kebo    :Maesa, misa, mundhing

Kembang    :Kusuma, padma, puspita, sekar

 Kethek    :Juris, kapi, munyuk, palwaka, pragosa, rewanda, wanara, wre

Kraton    :Dhatulaya, kadhaton, kadhatun, pura, puri

Mati    :seda Antaka, ngemasi, lalis, lampus, layon, lena, mancal donya, murud, padhem, palastra, pralaya, pralena

Misuwur    :Kajanapriya, kajuwara, kalok-kaloka, kasub, kawarti, kasusra, kawentar, kondhang, kongas, kontap

Omah    :Graha, griya, panti, wisma, yasa

Panah    :Astra, bana, jemparing, naraca, sara, warastra

Pandhita    :Ajar, dwija, dwijawara, maharsi, mahayeksi, muni, resi, suyati, wiku, wipra,

Perang    :Bandayuda, jurit, laga, pupuh, rana, yuda

Pinter    :Guna, lebda, limpad, nimpuna, putus, wasis, widagda, widura, wignya

Putih    :Dwala, pingul, seta

Ratu    :Aji, buminata, bumipati, dhatu, katong, naradipa, naradipati, narpa, narpati, narendra, nareswara, nata, pamasa, parameswara, raja, sri, sribupati

Rembulan    :Badra, basanta, candra, lek, sasadara, sasangka, sasi, sitoresmi, sitengsu, wulan

Rambut    :Rikma, weni, keswa, roma, sinom, jatha, rema

Segara    :Ernawa, jalanidhi, jaladri, laut, samodra, tasik, udaya

Sedhih    :Duhkita, kingkin, margiyuh, rimang, rudah, rudatin, rudatos, rudita, sungkawa, susah, tikbra, turida, wigena

Senapati    :Bretyapati, hulubalang, narawara, senapatya

Sirah    :Kumba, murda, mustaka, ulu, utamangga

Selamet    : Basuki, raharja, rahayu, swasta, sugeng, yuwana, widada 

Srengenge    :Arka, aruna, bagaskara, bagspati, baskara, dewangkara, pradangga, raditya, radite, rawi, surya,

Ula    :Naga, sarpa, sawer, taksaka

Wadon    :Dayinta, dyah, gini, juwita, kusuma, putri, retna, rini, wanita, wanodya, widawati

Weruh    :Anon, myat, priksa, udani, uning, uninga, upiksa, wikan, wrin



Senin, 15 September 2025

Basa Jawa yang dipengaruhi Basa Belanda

No

Jawa/Indonesia

Belanda

Artinya

1

Dermolen

Draaimolen

Bianglala

2

Sekak

Schaak

Catur

3

Sumer

Zomer

Panas

4

Katuken

Koud te

Kedinginan

5

Sempak

Zwempak

CD

6

Beha

Bustehouder

BH

7

Banyu Ledeng

Leidingwater

Air PAM

8

Wayer

Waaier

Kipas Angin

9

Kakus

Kakhuis

WC

10

Drei

Schroeven draaier

Obeng

11

Royal

Royaal

Dermawan

12

Telat

Te laat

Terlambat

13

Pit

Fiets

Sepeda

14

Duit

Duiten

Uang

15

Teken

Teken

Tanda Tangan

16

Reyen

Rijden

Pakai barang baru pertama kali

17

Rendeng

Regen

Musim hujan

18

Hop

Hou op

Berhenti

19

Bludrek

Bloeddruk

Darah tinggi

20

Keker

Verrekijer

Teropong

21

Dak

Dak

Atap

22

Dadah

Daag

Selamat tinggal

23

Stanplat

Standplaats

Terminal Bus

24

Sepur

Spoor

Kereta Api

25

Potlot

Potlood

Pensil

26

Setip

Stuf

Penghapus

27

Serbet

Zerbet

Kain lap

28

beselit

besluit

surat keputusan

29

buncis

boontjes

buncis

30

duit

duiten

uang

31

potlot

potlood

pensil

32

jerigen

jerrycan

jerigen

33

setip

stuf

penghapus

34

Absensi

Absentie

Ketidakhadiran

35

Angker

Anker

Jangkar

36

Bangkrut

Bangkroet

Jatuh miskin

37

Bioskop

Bioscoop

Gedung pertunjukkan film

38

Dosen

Docent

Pengajar pada perguruan tinggi

39

Delman

Delman

Sejenis kereta

40

Dongkrak

Dommekracht

Alat pengungkit

41

Emosi

Emotie

Luapan perasaan

42

Ember

Emmer

Tempat air berbentuk silinder

43

Engsel

Hengsel

sendi penghubung daun pintu

44

Fakultas

Faculteit

Bagian perguruan tinggi

45

Formasi

Formatie

Susunan

46

Gaji

Gage

Upah tetap

47

Gang

Gang

Lorong kecil

48

Gerilya

Guerilla

Perang secara kecil-kecilan

49

Handuk

Handoek

Kain penyeka badan

50

Hem

Hemd

Kemeja

51

Hak

Hak

Telapak sepatu pada bagian tumit

52

Ide

Ide

Rancangan

53

Identik

Identiek

Sama benar

54

Individu

Individu

Orang seorang

55

Jas

Jas

Sejenis baju resmi

56

Jurnal

Journaal

Catatan

57

Selai

Gelei

Bubur kental dari buah-buahan

58

Kulkas

Koelkast

Lemari es

59

Kardus

Kardoes

Kertas tebal

60

Kroket

Kroket

Penganan  kentang berisi daging

61

Legendaris

Legendarisch

Yang menjadi legenda

62

Lotre

Loterij

Undian

63

Loyal

Loyaal

Setia

64

Masinis

Machinist

Juru mesin

65

Medali

Medaille

Tanda jasa

66

Mobil

Mobiel

Mudah bergerak

67

Nama

Naam

Sebutan

68

Nihil

Nihil

Kosong

69

Nomor

Nummer

Angka

70

Odol

Odol

Pasta gigi

71

Omzet

Omzet

Jumlah hasil penjualan

72

Oranye

Oranje

Jingga

73

Pak

Pak

Bungkus

74

Permisi

Permissie

Izin

75

Prestasi

Prestasie

Bakat

76

Rak

Rak

Tempat buku, sepatu

77

Ransel

Ransel

Tas besar dari kain terpal

78

Razia

Razzia

Penggerebekan/Pemeriksaan 

79

Sablon

Sjabloon

Alat cetak huruf atau gambar

80

Sakelar

Schakelaar

penghubung pemutus arus listrik

81

Semur

Smoren

Masakan daging kecap

82

Taplak

Tafellaken

Kain penutup meja

83

Tomat

Tomaat

Buah tomat

84

Tropis

Tropisch

Daerah sekitar khatulistiwa

85

Ultimatum

Ultimatum

Peringatan akhir

86

Vandel

Vande

Semacam bendera sebagai tanda kenangan

87

Variasi

Variatie

Bentuk lain

88

Ventilasi

Ventilatie

Pertukaran udara dalam ruangan

89

Waskom

Waskom

Baskom

90

Waterpruf

Waterproef

Tahan air

91

Wol

Wol

Bahan pakaian dari bulu binatang

92

Yahud

Ja goed

luar biasa

93

Zig zak

Zig zag

Berliku-liku

94

Saklek

Zakelijik

Lugas